UzNIF’нинг Лондон IPOси: Ўзбекистон тарихидаги илк халқаро IPO мамлакат учун нимани англатади?

2026 йил май ойида Ўзбекистон молия бозори учун тарихий воқеа юз берди. Ўзбекистон Республикаси Миллий инвестиция жамғармаси (UzNIF) акциялари бир вақтнинг ўзида Тошкент ва Лондон фонд биржаларида оммавий савдога чиқарилди. Бу мамлакат тарихида давлатга алоқадор йирик активлар портфелининг халқаро фонд бозорига илк чиқиши бўлди.

UzNIF оддий компания эмас. У 2024 йил 27 августдаги президент қарори билан ташкил этилган бўлиб, давлат улуши мавжуд йирик корхоналар ва банклардаги миноритар пакетларни бошқаради. Расмий маълумотларга кўра, жамғарма портфелига 13 та йирик давлат корхонаси киради, уларнинг умумий соф актив қиймати 2025 йил охирида қарийб $2,44 млрд деб баҳоланган. Портфелда транспорт, энергетика, телекоммуникация, коммунал хизматлар ва банк сектори каби стратегик йўналишлар бор.

IPO ўзи нима?

IPO — Initial Public Offering, яъни компания акцияларини илк бор оммавий инвесторлар учун сотувга чиқариш жараёнидир. Оддий қилиб айтганда, илгари ёпиқ ёки давлат тасарруфида бўлган компаниянинг бир қисми фонд бозорига олиб чиқилади ва инвесторлар ушбу компания акцияларини сотиб олиш имконига эга бўлади.

UzNIF ҳолатида бу жараён икки йўналишда ўтди. Тошкент фонд биржасида маҳаллий инвесторлар учун оддий акциялар таклиф қилинди. Лондонда эса хорижий институционал инвесторлар учун GDR — глобал депозитар тилхатлар жойлаштирилди. Битта GDR 64 700 та оддий акцияни ифодалайди. Таклиф нархи Лондон бозорида ҳар бир GDR учун $25, Тошкент бозорида эса ҳар бир акция учун 4,65 сўм этиб белгиланди. Маҳаллий жисмоний шахслар учун 12 млрд сўмгача бўлган буюртмаларда 5 фоизлик чегирма берилиб, нарх 4,41 сўмгача туширилди.

IPO қандай кечди?

Таклиф 29 апрелда бошланиб, 12 майгача давом этди. GDRлар бўйича шартли савдолар 13 майда Лондон фонд биржасида бошланди, 18 майдан эса тўлиқ савдолар йўлга қўйилди. Шу куни UzNIF акциялари Тошкент фонд биржасида ҳам муомалага чиқди.

Дастлабки натижаларга кўра, Ўзбекистон ҳукумати UzNIF’нинг 31 фоиз улушини сотиш орқали $603,6 млн жалб қилди. Агар қўшимча жойлаштириш — over-allotment опцияси тўлиқ ишлатилса, умумий тушум $692 млнгача етиши мумкинлиги қайд этилган. Компания акцияларининг таклиф нархи асосида UzNIF’нинг бозор капитализацияси $1,95 млрд атрофида баҳоланди.

Бу ерда муҳим жиҳат бор. IPOдан тушган маблағ бевосита UzNIF’нинг ўзига эмас, сотувчи акциядор бўлган Иқтисодиёт ва молия вазирлигига йўналтирилади. Яъни бу “компания янги лойиҳа учун пул олди” дегани эмас, балки давлат ўзига тегишли улушнинг бир қисмини инвесторларга сотди дегани.

IPOдан кейин нархлар қандай бўлди?

UzNIF акциялари савдолар бошланган илк кунлардаёқ IPO нархидан юқори даражада савдо қилинди. Тошкент фонд биржасида акциялар 5,39 сўмдан очилиб, кун давомида 7,50 сўмгача кўтарилди. Сессия якунида нарх 5,46 сўмни ташкил этди, бу IPOдаги чегирмали 4,41 сўмлик нархга нисбатан қарийб 24 фоизлик ўсиш демакдир. Савдолар давомида 4,2 мингдан ортиқ битим тузилиб, умумий айланма 4,34 млрд сўмга яқинлашди.

Лондон бозорида ҳам UzNIF GDR’лари IPO нархидан юқори савдо қилинди. $25 нархда жойлаштирилган GDR’лар савдолар бошида $27–27,5 атрофида баҳоланиб, қарийб 10 фоизлик ўсиш кўрсатди. Бу халқаро инвесторлар томонидан UzNIF қимматли қоғозларига дастлабки талаб ижобий бўлганини кўрсатади.

Нега бу тарихий жараён деб аталди?

Биринчидан, бу Ўзбекистоннинг глобал акциялар бозорига илк жиддий чиқиши ҳисобланади. Reuters бу жараённи Ўзбекистоннинг биринчи халқаро IPOси деб атади ва Мариус Даннинг сўзларига таянган ҳолда, Лондон листинги глобал институционал инвесторлардан $2,8 млрддан ортиқ буюртма жалб қилганини ёзди. Нашр шунингдек, UzNIF IPOси Лондонда 2026 йилдаги энг йирик IPO бўлганини қайд этди.

Иккинчидан, бу жараён Ўзбекистоннинг давлат активларини халқаро бозор механизмлари орқали баҳолатиш ва қисман хусусий инвесторларга очиш бўйича реал синови бўлди. 

Financial Times UzNIF листингини Президент Шавкат Мирзиёев ташаббуси билан олиб борилаётган иқтисодиётни очиш ва либераллаштириш сиёсатининг марказий элементларидан бири сифатида талқин қилган. Нашрга кўра, UzNIF листинги хорижий инвесторларнинг Ўзбекистон бозорига қизиқишини текширувчи муҳим тест бўлди ва кейинчалик Навоий КМК каби йирик давлат активлари учун йўл очиши мумкин.

Учинчидан, бу фақат маблағ жалб қилиш эмас, балки ишонч тести ҳам эди. Лондон фонд биржаси каби талабчан бозорда листинг қилиш компания ҳисоботлари, бошқарув стандартлари, инвесторлар билан ишлаш, рискларни очиқлаш ва корпоратив бошқарув бўйича халқаро мезонларга яқинлашишни талаб қилади. UzNIF’нинг ўз ҳужжатларида ҳам портфелдаги компанияларда OECD корпоратив бошқарув стандартлари, IFRS молиявий ҳисоботлари ва ESG тамойилларини жорий этиш вазифалари кўрсатилган.

Нега шу кунгача бундай IPO бўлмаган?

Буни биргина сабаб билан тушунтириш қийин. Асосий омил Ўзбекистон иқтисодиётида йирик активларнинг узоқ вақт давлат назоратида қолганидир. Давлат корхоналари иқтисодиётда катта ўрин эгаллаган, капитал бозори эса нисбатан кичик ва ликвидлиги паст бўлган.

Financial Times аввалроқ Тошкент фонд бозорининг савдо ҳажми ва эркин муомаладаги акциялар улуши пастлигини ёзган. Яъни Ўзбекистонда катта капитал бозорини яратиш учун фақат компанияни биржага чиқариш етарли эмас. Инвесторлар учун шаффоф ҳисобот, мустақил бошқарув, барқарор дивиденд сиёсати ва ишончли ҳуқуқий муҳит ҳам керак.

Шу маънода UzNIF IPOси шунчаки “акциялар сотилди” деган воқеа эмас. Бу давлат активларини халқаро инвесторлар тушунадиган форматга ўтказиш, уларни баҳолатиш, аудит ва корпоратив бошқарув талабларига мослаштириш жараёнидир. Президент қарорида ҳам жамғарманинг асосий вазифалари сифатида акцияларни етакчи хорижий фонд биржасида жойлаштириш, халқаро институционал инвесторларни жалб қилиш, OECD стандартлари, IFRS ва ESG тамойилларини жорий этиш белгиланган.

Давлат раҳбари саъй-ҳаракатлари ва сиёсий сигнал

UzNIF лойиҳаси бевосита давлатнинг иқтисодий трансформация сиёсати билан боғланган. Президент қарорида жамғармани ташкил этишдан мақсад инвестицион жозибадорликни ошириш, тўғридан-тўғри хорижий инвестицияларни кўпайтириш ва давлат улуши устун бўлган йирик компаниялар трансформациясини тезлаштириш экани кўрсатилган.

Reuters ҳам ушбу жараённи Президент Шавкат Мирзиёев даврида бошланган иқтисодий либераллаштириш сиёсати билан боғлайди. Нашрга кўра, Ўзбекистон 2025–2028 йилларда йирик давлат корхоналаридаги миноритар улушларни сотиш режасини илгари сурмоқда. UzNIF IPOси эса шу кенгроқ хусусийлаштириш ва капитал бозорини ривожлантириш стратегиясининг биринчи йирик халқаро натижаси сифатида кўрилмоқда.

1-чорак якунлари бўйича ўтказилган видеоселектор йиғилишида ҳам Президент Шавкат Мирзиёев иқтисодиётни халқаро миқёсда янги даражага олиб чиқиш учун чуқур ўйлаб, якуний қарорга келинганини таъкидлади.

Бу жараёнда Президент Администрацияси раҳбари Саида Мирзиёеванинг Лондондаги иштироки ҳам алоҳида сиёсий сигнал бўлди. У Лондон фонд биржасидаги маросимда қатнашди ва ушбу IPOни Ўзбекистоннинг глобал капитал бозорига очилиши сифатида баҳолади.

“Мамлакатимиз IPO жараёнларида “BlackRock”, “Franklin Resources”, “Redwheel” каби кўплаб йирик халқаро инвесторларнинг иштирок этиши дунё ҳамжамияти танлаган йўлимиз, салоҳиятимиз ва келажагимизга ишонч билдираётганининг ёрқин исботидир”, — деди Саида Мирзиёева ўз Telegram каналида.

Хорижий инвесторлар IPO орқали нима кўрди?

Хорижий инвесторлар учун UzNIF Ўзбекистон иқтисодиётига бир компания орқали кириш имкониятидир. Чунки жамғарма портфелида Uzbekistan Airways, Ўзбектелеком, Ўзбекгидроэнерго, Ҳудудгазтаъминот, Миллий электр тармоқлари, Ўзсаноатқурилишбанк ва бошқа йирик активлар бор. Бу инвестор учун алоҳида-алоҳида компанияларни эмас, балки Ўзбекистон иқтисодиётининг стратегик секторларига жамланган портфелни сотиб олиш имконини беради.

IPOга 160 дан ортиқ институционал инвестор қизиқиш билдирган, талаб $2,8–2,9 млрд атрофида шаклланган. Бунда BlackRock, Franklin Templeton, Redwheel ва Allan & Gill Gray Foundation билан боғлиқ инвесторлар эса жами $300 млнлик cornerstone мажбуриятларни олган. Бу IPOнинг энг муҳим жиҳати ҳам шунда. Инвесторлар Ўзбекистон активларини фақат маҳаллий воқеа сифатида эмас, балки frontier market — ривожланаётган, ҳали тўлиқ очилмаган бозор имконияти сифатида кўрмоқда.

Franklin Templeton раҳбарияти ҳам UzNIF IPOсини “Ўзбекистон ва унинг капитал бозори учун белгиловчи босқич” сифатида талқин қилмоқда. Мариус Дан Reuters билан суҳбатда IPO муваффақияти кейинги йилларда бошқа давлат ва хусусий компанияларнинг ҳам биржага чиқишига йўл очиши мумкинлигини айтган.

Ўзбекистонга бундан қандай фойда бор?

Биринчи фойда — халқаро ишончдир. Лондон фонд биржасида листинг қилиш Ўзбекистон компаниялари халқаро инвесторлар олдида ҳисобот беришга тайёр эканини кўрсатади. Бу кейинги IPOлар, облигациялар жойлаштириш ёки йирик хусусийлаштириш битимлари учун benchmark яратади.

Иккинчи фойда — давлат активлари учун бозор баҳоси шаклланади. Аввал йирик давлат компаниялари қийматини асосан баҳоловчилар ёки ҳукумат белгилаган бўлса, энди инвесторлар реал пул билан уларни баҳоламоқда. UzNIF’нинг $1,95 млрдлик капитализацияси келажакдаги хусусийлаштиришлар учун мезон бўлиши мумкин.

Учинчи фойда — Тошкент фонд бозорига эътибор ортади. Маҳаллий инвесторлар илк бор йирик давлат активлари портфелидан улуш сотиб олиш имконига эга бўлди. Бу аҳолининг фонд бозорига қизиқишини ошириши, брокерлик хизматлари ва молиявий саводхонлик ривожига туртки бериши мумкин.

Тўртинчи фойда — давлат компанияларига босим кучаяди ва улар энди яхшироқ ишлай бошлайди. Оммавий инвесторлар пайдо бўлгач, компаниялардан яхшироқ ҳисобот, дивиденд, самарадорлик ва шаффофлик талаб қилинади. Президент қарорида 2030 йилгача жамғарма инвестиция активлари соф фойдасининг камида 50 фоизи дивиденд тўлашга йўналтирилиши белгиланган. Бу инвесторлар учун муҳим сигнал ҳисобланади.

Акцияларни қандай сотиб олиш мумкин?

UzNIF акцияларини сотиб олиш учун инвестор аввало брокерлик ҳисобварағи очиши керак. Чунки жисмоний шахс фонд биржасида бевосита ўзи савдо қила олмайди — акциялар брокер орқали харид қилинади. Брокер мижоз топшириғи асосида унинг номидан ва ҳисобидан қимматли қоғозлар билан битим тузувчи профессионал иштирокчи ҳисобланади.

Бунинг учун инвестор Тошкент фонд биржаси аъзоси бўлган брокерлардан бирини танлайди. Брокер танлангач, у билан шартнома тузилади ва брокерлик ҳисобварағи очилади. Одатда бунинг учун шахсни тасдиқловчи ҳужжат ва СТИР етарли бўлади.

Масалан, бозорда Jett, GoInvest каби мобил иловалар орқали брокерлик ҳисобини масофадан очиш, ҳисобга пул киритиш ва акцияларни сотиб олиш имконияти мавжуд.

Ҳисоб очилгандан кейин инвестор брокерлик ҳисобига маблағ киритади. Шундан сўнг брокернинг савдо тизими, мобил иловаси ёки шахсий кабинети орқали UzNIF акцияларини қидиради. UzNIF акциялари Тошкент фонд биржасида UZNF тикери остида савдога қўйилган, оддий акция коди эса UZ705898 ҳисобланади.

Кейинги босқичда инвестор нечта акция олмоқчи эканини ва қандай нархда харид қилишини белгилайди. Агар бозорда шу нархда сотувчи мавжуд бўлса, буюртма бажарилади ва акциялар инвестор портфелида акс этади. Агар мос нархда сотувчи топилмаса, буюртма бажарилмай қолиши ёки қисман бажарилиши мумкин.

Муаллиф: Диёрбек Қамбаров