Айрим банкларда кечиккан кредитлар бўйича ставка 180 фоизгача оширилмоқда
Марказий банк ўтказган ўрганишлар натижасида айрим тижорат банкларида кредит тўловлари кечиккан тақдирда фоиз ставкалари бир неча баробарга оширилаётгани аниқланди. Айрим ҳолатларда ушбу ставка йиллик 180 фоизгача етказилмоқда. Регулятор бундай амалиётни номақбул деб баҳолаб, банклардан кредит шартномаларини қайта кўриб чиқишни талаб қилди.
Ўзбекистон Республикаси Марказий банки жорий йилнинг 20 январь куни тижорат банкларига 26-20/150-сонли хат юбориб, кредит (микроқарз) шартномаларида тўлов мажбуриятлари бузилган ҳолларда қўлланилаётган айрим чора ва санкцияларни кескин танқид қилди.
Регулятор томонидан ўтказилган ўрганишлар натижасида айрим тижорат банклари кредит шартномаларига тўлов муддати ўтказиб юборилганда, муддатли пенядан ташқари қўшимча равишда бир марталик қатъий суммадаги жарима ундириш шартларини киритгани аниқланган.
Тўловлар муддати бузилганда кечиктирилган тўлов суммаси учун ҳисобланадиган фоиз кредит бўйича шартномада белгиланган йиллик ставкага нисбатан 1,5-3 баробарга, баъзи ҳолатларда эса йиллик 150-180 фоизгача оширилмоқда. Бунда, ушбу санкция фоизли даромаднинг муқобил шаклига айланмоқда.
Бундан ташқари, кредит бўйича фоизларни тўлаш кечиктирилганда энг юқори чегараси белгиланмаган кунлик пеня ҳисобланаётгани, шунингдек кредиторнинг ҳақиқий харажатлари билан боғлиқ бўлмаган қўшимча бир марталик жарималар қўлланилаётгани аниқланган.
Яъни, қарз олувчи тўловни кечиктирган тақдирда, унга нисбатан бир вақтнинг ўзида ҳам қонунчиликда назарда тутилган пеня, ҳам шартномада белгиланган алоҳида жарима (қатъий сумма) ундирилмоқда.
Марказий банк ушбу амалиётни номақбул деб баҳолаб, бир қатор жиддий хатарларни кўрсатиб ўтган. Жумладан:
Манфаатлар тўқнашуви. Бундай шартлар кредиторни мижознинг тўлов интизомини мустаҳкамлашга эмас, балки аксинча, тўлов кечикишидан иқтисодий фойда олишга ундайди. Натижада банк қарз олувчининг молиявий қийинчиликка дуч келишидан манфаатдор бўлиб қолиши мумкин.
Шаффофликнинг пасайиши. Кредит расмийлаштириш жараёнида мижоз келгусида юзага келиши мумкин бўлган молиявий оқибатларни тўлиқ англаб етмаслиги эҳтимоли юқори. Қўшимча ёки “яширин” жарималарнинг мавжудлиги кредит шартномаларининг шаффофлигини бузади.
Ишончсизлик ва ижтимоий хатарлар. Мазкур амалиёт банклар ва мижозлар ўртасидаги манфаатлар мувозанатини издан чиқариб, фуқароларнинг норозилигини кучайтириши ҳамда банк тизимига бўлган ишончнинг пасайишига олиб келиши мумкин.
Марказий банк хатда мажбуриятларни кечиктириб бажарганлик учун қўлланиладиган санкциялар фақат компенсацион характерга эга бўлиши лозимлигини алоҳида таъкидлаб, кредиторнинг кечикишдан иқтисодий манфаатдор бўлишига олиб келадиган шартнома шартларини йўл қўйиб бўлмайдиган ҳолат деб баҳолаган.
Шу муносабат билан регулятор тижорат банкларидан кредит шартномаларини қайта кўриб чиқишни талаб қилган. Хусусан, тўловлар кечиктирилган ҳолларда қўлланиладиган жарималар фақат банкнинг кўрган ҳақиқий зарарини қоплашга қаратилган бўлиши, шунингдек кечикиш ҳолатларидан сунъий даромад олишга хизмат қилувчи жарима механизмларидан воз кечилиши лозимлиги кўрсатиб ўтилган.
