Shveysariyada Gulnora Karimovaning sudi boshlanmoqda — nimalar maʼlum?

27-aprel kuni Shveysariya Federal jinoyat sudida xalqaro korrupsiya ishi boʻyicha uzoq vaqtdan beri kutilayotgan jinoiy sud jarayoni boshlanadi. Ishning markazida Oʻzbekiston birinchi prezidentining toʻngʻich qizi Gulnora Karimova turibdi. Bunga Shveysariya banklari ham jalb qilingan. Salkam yigirma yil davom etgan ushbu jarayon noodatiy tergov harakatlari va shuningdek, noaniq natijalari bilan yodda qoladi.

Karimova ishi oʻzi nima haqida?

Voqealar tarixi qariyb yigirma yil oldinga borib taqaladi. Uning markazida Oʻzbekiston sobiq prezidentining qizi Gulnora Karimova turibdi. Bosh prokuratura (OAG) maʼlumotlariga koʻra, u Oʻzbekiston bozoriga kirishni xohlovchi telekommunikatsiya kompaniyalaridan pora undiradigan keng koʻlamli tarmoq — «Ofis» deb ataluvchi tuzilmani yaratganlikda gumon qilinmoqda. Ushbu tarmoq koʻp yillar davomida faoliyat yuritgan deb taxmin qilinadi.

2012 yilda Bosh prokuratura (OAG) Karimova va uning biznes hamkoriga nisbatan jinoiy ish qoʻzgʻatdi. Ular korrupsiya, jinoiy tashkilotda ishtirok etish va pul yuvishda ayblanmoqda.

2015 yilda Jenevadagi "Lombard Odier" xususiy bankining sobiq xodimi tergovga tortildi. U 2008 va 2012 yillar oraligʻida «Ofis»ga aloqador shaxslar uchun bank hisoblarini ochish va boshqarishda, shu orqali mablagʻlarning kelib chiqishini yashirishga imkon yaratganlikda ayblanmoqda.

"Lombard Odier" bevosita pul yuvish harakatlarida ayblanmayapti. Xususiy bankka nisbatan asosiy masala shundaki, u oʻzining sobiq xodimi tomonidan sodir etilgan deb taxmin qilinayotgan xatti-harakatlarning oldini olish uchun barcha zaruriy tashkiliy choralarni koʻrganmi yoki yoʻqmi. Bu holat korporativ jinoiy javobgarlikning huquqiy tushunchasiga kiradi. Shveysariyaning bir qator banklari, jumladan Banque Pictet & Cie, Credit Suisse va Bank J. Safra Sarasin allaqachon shu asosda sanksiyalarga tortilgan. Bankning oʻzi 2012 yilda Shveysariya pul yuvish toʻgʻrisidagi xabar berish idorasiga (MROS) bu ish haqida ixtiyoriy ravishda xabar bergan va sud jarayoni davomida rasmiylar bilan toʻliq hamkorlik qilgan.

Nima uchun bu ish shuncha uzoq davom etmoqda?

Jinoyat ishi oʻzining faktik murakkabligidan tashqari, favqulodda uzoq muddat davom etganligi bilan ham eʼtiborga molik. Eʼlon qilingan asosiy epizodlar 2008 yilga taalluqlidir.

Shveysariya jinoiy odil sudlovi tarixida birinchi marta Federal jinoyat sudi tinglovlarni oʻtkazish uchun xorijga safar qildi.

Xususan, 2026 yil boshida sud hayʼati G. Karimovani soʻroq qilish maqsadida Toshkent shahriga tashrif buyurdi, deya yozadi Finews nashri.

Yillar davomida ishning ikki mustaqil yoʻnalishi turli prokurorlar tomonidan alohida yuritilgan. Faqatgina 2025 yilning may oyiga kelib, yaʼni tergov boshlanganidan oʻn yildan ziyod vaqt oʻtgach Federal jinoyat sudi Bosh prokuratura eʼtirozlariga qaramay, mazkur ishlarning faktik asosi yagonaligini inobatga olgan holda, ularni bitta sud yurituviga birlashtirish toʻgʻrisida qaror qabul qildi.

Jarayon odatdagi sud tartibidan qanday farq qiladi?

Kechikishlardan tashqari, sud jarayoni silliq kechmadi. Karimova va uning biznes hamkoriga nisbatan jinoiy tashkilotda ishtirok etish ayblovi tergov boshlanganidan qariyb oʻn yil oʻtibgina qoʻshildi.

Karimova 2014 yildan beri Oʻzbekistonda qamoqda saqlanmoqda. Uning hibsda saqlanish sharoitlari ushbu ishning oʻzidan ham tashqariga chiquvchi xavotirlarni keltirib chiqarmoqda. BMTning inson huquqlari boʻyicha ishchi guruhi uning hibsga olinishini oʻzboshimchalik deb baholadi va xalqaro protsessual standartlarning bir qator buzilishlarini aniqladi. Shu sababli, huquqshunos ekspertlar bu holat Shveysariyadagi sud jarayonida dalillarni baholash va qabul qilishga qanday taʼsir koʻrsatishi mumkinligini muhokama qilmoqda.

Asosiy sudlanuvchilarning Bellinsonadagi sudga umuman kelish-kelmasligi hozircha noaniq.

Qamoqda boʻlganligi sababli Karimovaning sudda shaxsan ishtirok etishi dargumon. Uning sherigining qayerdaligi esa nomaʼlum. Bu sud oldiga fundamental protsessual masalalarni qoʻyadi — masalan, sud majlisini sirtdan (ayblanuvchilar ishtirokisiz) oʻtkazish mumkinmi yoki ishning ayrim qismlari yana ajratilishi kerakmi.

Nima uchun bu ish sudga oshirilmoqda?

Shveysariya yurisprudensiyasida bunday toifadagi iqtisodiy va korrupsion jinoyatlar aksariyat hollarda ochiq sud muhokamasiga qadar yetib bormaydi. Odatda, dalillar yetarli boʻlganda holat Bosh prokuratura tomonidan chiqariladigan jazo buyruqlari yordamida tezkor hal etiladi.

Biroq, mazkur holatda dalillar va huquqiy tartib-qoidalar atrofida qator eʼtirozlar mavjudligi sababli, Bosh prokuratura ishni ochiq sudga taqdim etishga qaror qildi. Bu orqali nafaqat ayblanuvchilarning xatti-harakatlari, balki shu kunga qadar olib borilgan tergov organlari faoliyatining qonuniyligi ham ommaviy tahlil qilinadi.

Sud jarayonidan nimalarni kutish mumkin?

Bularning barchasini hisobga olgan holda, sud jarayoni qanday kechishini oldindan aytish qiyin. Juda koʻp omillar noaniqligicha qolmoqda va tergov yillari davomida juda koʻp tushunarsizliklar yigʻilib qolgan.

Nafaqat sudda aslida kimlar ishtirok etishi, balki qaysi dalillar oxir-oqibat qabul qilinishi va ularga qanday ahamiyat berilishi ham noaniq. Shuningdek, sud jarayonlarining uzoq davom etishi va koʻplab protsessual bosqichlar uning huquqiy baholanishiga qanday taʼsir qiladi, degan savol ochiq qolmoqda.