Iqtisodiyot boʻyicha Nobel mukofoti kimlarga berildi va ular qanday kashfiyot qildi?

Shvetsiya Qirollik fanlar akademiyasi 12 oktabr kuni iqtisodiyot boʻyicha 2026 yilgi Nobel mukofoti laureatlarini eʼlon qildi. Mukofot Stenford universiteti professori Robert E. Xoll (Robert E. Hall) va Kolumbiya universiteti professori Maykl Vudfordga (Michael Woodford) berildi.

Olimlar makroiqtisodiy barqarorlashtirish siyosatining mikroiqtisodiy asoslarini ishlab chiqqani uchun taqdirlandi. Ularning tadqiqotlari iqtisodiyotdagi oʻsish va pasayish davrlarini yumshatish, inflyatsiyani jilovlash hamda inqiroz sharoitida samaraliroq qarorlar qabul qilish imkoniyatini kengaytirgan.

Akademiya maʼlumotlariga koʻra, laureatlar yaratgan modellar pul-kredit va soliq-byudjet siyosati choralarini qachon va qanday qoʻllash kerakligini aniqlashga yordam beradi. Xususan, iqtisodiy faollik pasayganda uni ragʻbatlantirish, iqtisodiyot haddan tashqari qizigʻida esa talabni cheklash imkonini beradi.

Olimlarning asosiy kashfiyoti nimada?

Robert Xollning tadqiqotlari aholi isteʼmol xarajatlari faqat bugungi daromadga emas, balki kelajakdagi daromad haqidagi kutilmalarga ham bogʻliqligini koʻrsatgan.

U 1978 yilda eʼlon qilgan ilmiy ishida isteʼmol xarajatlarining oʻzgarishini oldindan aniq bashorat qilish qiyinligini asoslagan. Chunki odamlar xarajatlar toʻgʻrisidagi qarorlarini yangi maʼlumotlar va kelajakdagi moliyaviy imkoniyatlariga qarab oʻzgartiradi.

Maykl Vudford esa iqtisodiy subʼektlarning kelajakdagi foiz stavkalari va narxlar haqidagi kutilmalari pul-kredit siyosati samaradorligiga qanday taʼsir qilishini oʻrgangan.

Nima uchun bu tadqiqotlar muhim?

1970 yillardagi neft inqirozlari anʼanaviy iqtisodiy modellar imkoniyatlari cheklanganini koʻrsatgan. Oʻsha davrda koʻplab rivojlangan mamlakatlar bir vaqtning oʻzida yuqori inflyatsiya, ishsizlik va sust iqtisodiy oʻsish muammolariga duch kelgan.

Bunday sharoitda iqtisodiyotni davlat xarajatlari orqali ragʻbatlantirish har doim ham kutilgan natijani bermagan.

Xoll va Vudfordning ishlari esa iqtisodiy modellarni alohida isteʼmolchilar va kompaniyalarning qarorlari bilan bogʻlashga yordam berdi.

Natijada zamonaviy makroiqtisodiy siyosatda nafaqat iqtisodiy oʻsish va inflyatsiya koʻrsatkichlari, balki aholi hamda biznesning kelajak haqidagi kutilmalari ham muhim omil sifatida qarala boshlandi.

Bu yondashuv markaziy banklarning foiz stavkalari boʻyicha qarorlarini, inflyatsiya prognozlarini va pul-kredit siyosati yuzasidan kommunikatsiyasini shakllantirishda qoʻllanadi.

Mukofot miqdori 1,2 mln dollar

2026 yilda Nobel mukofotining iqtisodiyot yoʻnalishidagi pul mukofoti 12 mln Shvetsiya kronasini tashkil etadi. Mablagʻ ikki laureat oʻrtasida teng taqsimlanadi. Shunday qilib, har bir olim 6 mln kronadan oladi.

Mukofotlash marosimi anʼanaviy ravishda 10 dekabr kuni, Alfred Nobel vafot etgan sanada oʻtkaziladi.

Iqtisodiyot boʻyicha mukofot boshqa Nobel mukofotlaridan farqli ravishda Alfred Nobel vasiyatnomasida nazarda tutilmagan. U 1968 yilda Shvetsiya markaziy banki tomonidan taʼsis etilgan va ilk bor 1969 yilda topshirilgan.

Rasmiy nomi — “Alfred Nobel xotirasiga iqtisodiy fanlar boʻyicha Shvetsiya banki mukofoti”. Gʻoliblarni Shvetsiya Qirollik fanlar akademiyasi aniqlaydi.