Elektr va gaz tariflari nega oshmoqda?

2026 yil 1 iyundan Oʻzbekistonda elektr energiyasi va tabiiy gaz uchun yangi tariflar joriy etiladi. Hukumat qarori bilan ayrim isteʼmolchilar uchun narxlar oshirilmoqda, aholi uchun esa tabaqalashtirilgan tarif tizimi saqlab qolinmoqda.

Elektr va gaz narxining oshishi aholining kundalik xarajatlariga bevosita taʼsir qiladigan ogʻriqli masala. Biroq bu jarayonni faqat oddiy qimmatlashuv sifatida baholash yetarli emas. Global energetika bozoridagi bosim, ichki talabning ortishi, eskirgan infratuzilma va subsidiya yukining ogʻirlashuvi energiya narxlarini qayta koʻrib chiqishni zaruratga aylantirmoqda.

Yangi tariflar nimalarni nazarda tutadi?

Hukumatning 2026 yil 15 maydagi 243-son qarori bilan elektr energiyasi va tabiiy gazning yangi tariflari tasdiqlandi. Unga koʻra, 1 iyundan I va II guruh isteʼmolchilari uchun elektr energiyasining 1 kVt soati 1 ming 100 soʻm etib belgilanadi. IV guruh isteʼmolchilari uchun ham tarif 1 kVt soat uchun 1 ming 100 soʻmni tashkil etadi.

Bu yerda “guruhlar” deganda isteʼmolchilar toifasi nazarda tutiladi. Yaʼni elektr energiyasidan kim va qanday maqsadda foydalanishiga qarab tariflar farqlanadi. Oddiy xonadonlar, yaʼni aholi III guruh isteʼmolchilari hisoblanadi. Shu sababli aholi uchun tabaqalashtirilgan tariflar saqlab qolingan.

Aholi uchun elektr narxi qanday boʻladi?

Ovqat tayyorlash uchun markazlashgan holda elektr plitalar bilan jihozlangan koʻp kvartirali uylar va yotoqxonalarda yashovchi aholi uchun 200 kVt soatgacha isteʼmol 325 soʻmdan hisoblanadi. 201 kVt soatdan 500 kVt soatgacha boʻlgan qism uchun 450 soʻm, 501 kVt soatdan 1 000 kVt soatgacha boʻlgan qism uchun esa 550 soʻm tarif qoʻllanadi.

Qolgan maishiy isteʼmolchilar uchun esa 200 kVt soatgacha elektr energiyasi 650 soʻm, 201 kVt soatdan 500 kVt soatgacha 900 soʻm, 501 kVt soatdan 1 000 kVt soatgacha 1 ming 100 soʻm etib belgilanmoqda.

Muhim jihat shundaki, tabaqalashtirilgan tarifda butun isteʼmol bir xil narxda hisoblanmaydi. Masalan, xonadon 250 kVt soat elektr ishlatsa, 250 kVt soatning hammasi 900 soʻmdan emas, dastlabki 200 kVt soati 650 soʻmdan, qolgan 50 kVt soati esa 900 soʻmdan hisoblanadi.

Gaz boʻyicha ham tabaqalashtirilgan tartib saqlanadi

Tabiiy gaz boʻyicha barcha isteʼmolchilar uchun, alohida toifalardan tashqari, 1 kub metr gaz narxi 2 ming soʻm etib belgilanmoqda. Avtomobillarga gaz toʻldirish kompressor shoxobchalari uchun esa tarif 1 kub metr uchun 2 ming 750 soʻmni tashkil etadi.

Aholi uchun tabiiy gaz tariflari ham tabaqalashtirilgan tartibda saqlanadi. Isitish mavsumida oyiga 500 kub metrgacha, boshqa mavsumlarda esa 100 kub metrgacha isteʼmol uchun 1 kub metr gaz 1 ming 100 soʻmdan hisoblanadi. Bu meʼyordan yuqori isteʼmol uchun esa yuqoriroq tariflar qoʻllanadi.

Narxlar nega oshmoqda?

Elektr energiyasi va tabiiy gaz tariflarining oshirilishi birgina ichki qaror bilan bogʻliq emas. Soʻnggi yillarda jahon energetika bozori eng murakkab davrlardan birini boshdan kechirmoqda.

2021–2022 yillardagi energetika inqirozi bu jarayonning qanchalik keskin boʻlishi mumkinligini koʻrsatdi. Yevropada gaz narxlari tarixiy yuqori darajaga chiqdi, ayrim mamlakatlarda elektr energiyasi qiymati bir necha barobarga oshdi. Keyingi yillarda bozorda maʼlum barqarorlashuv kuzatilgan boʻlsa-da, narxlar inqirozgacha boʻlgan darajaga toʻliq qaytmadi.

Yevropa komissiyasi maʼlumotlariga koʻra, inqiroz davridagi eng yuqori nuqtalardan keyin narxlar pasaygan boʻlsa-da, Yevropada sanoat uchun gaz va elektr energiyasi narxlari hali ham Yevropa Ittifoqining asosiy savdo hamkorlariga nisbatan 2–4 barobar yuqori. Bu esa ayniqsa energiyani koʻp isteʼmol qiladigan sanoat tarmoqlarining raqobatbardoshligiga bosim oʻtkazmoqda.

Demak, energiya narxlarining oshishi vaqtinchalik holat emas, balki global energetika tizimidagi chuqur oʻzgarishlarning natijasidir.

Yaqin Sharq omili narx bosimini kuchaytirmoqda

Energiya bozoridagi beqarorlikni kuchaytirayotgan yana bir muhim omil Yaqin Sharqdagi mojarolardir. Mazkur hudud jahon neft va gaz taʼminotida strategik ahamiyatga ega boʻlib, ayniqsa Hormuz boʻgʻozi orqali oʻtadigan yuk oqimlaridagi har qanday uzilish global narxlarga bevosita taʼsir qiladi.

Xalqaro energetika agentligi maʼlumotlariga koʻra, Yaqin Sharqdagi energetika infratuzilmasiga hujumlar va Hormuz boʻgʻozi orqali tankerlar harakatidagi cheklovlar fonida 2026 yil mart oyida global neft taʼminoti keskin qisqargan. Agentlik buni global neft bozoridagi eng yirik uzilishlardan biri sifatida baholagan.

Jahon banki ham Yaqin Sharqdagi urush energiya narxlariga kuchli bosim oʻtkazayotganini qayd etgan. Bank prognoziga koʻra, 2026 yilda energiya narxlari 24 foizga oshib, Rossiyaning Ukrainaga bostirib kirishidan keyingi eng yuqori darajaga chiqishi mumkin.

Oʻzbekiston ham bu jarayondan chetda emas

Bunday sharoitda energiya narxlarini sunʼiy ravishda past darajada ushlab turish tobora qimmatga tushmoqda. Chunki past tariflar bir tomondan aholiga qisqa muddatli yengillik beradi, lekin boshqa tomondan energetika tizimiga investitsiya kiritish imkoniyatini kamaytiradi. Tarmoqlar eskiradi, yoʻqotishlar koʻpayadi, ishlab chiqarish quvvatlari yetishmaydi va oxir-oqibat taqchillik xavfi kuchayadi.

Shu sababli energiya narxlarining bosqichma-bosqich oshirilishi faqat byudjet tushumlarini koʻpaytirish masalasi emas. Asosiy maqsad — energetika tizimini moliyaviy jihatdan barqaror qilish, yangi quvvatlar qurish, tarmoqlarni yangilash va uzluksiz taʼminotni kafolatlashdir.

Subsidiya yuki ham muhim omil

Agar tariflar real xarajatlarni qoplamasa, farqni davlat byudjeti yopishga majbur boʻladi. Bu esa boshqa muhim sohalar — taʼlim, sogʻliqni saqlash, yoʻl qurilishi yoki ijtimoiy himoya uchun ajratilishi mumkin boʻlgan mablagʻlarning energetika subsidiyalariga yoʻnaltirilishiga olib keladi.

Natijada ham davlat byudjetiga yuk ortadi, ham energetika tizimi oʻzini oʻzi rivojlantirish imkoniyatidan mahrum boʻladi.

Narxlarni oshirishning yana bir muhim sababi energiyadan oqilona foydalanishni ragʻbatlantirishdir. Juda arzon elektr va gaz koʻpincha tejamkorlik madaniyatini shakllantirmaydi. Isrof kuchayadi, tarmoqqa yuklama ortadi, qish mavsumida taqchillik xavfi paydo boʻladi.

Tariflar bosqichma-bosqich bozor haqiqatiga yaqinlashgani sari isteʼmolchilar ham energiyani tejashga, zamonaviy uskunalardan foydalanishga va ortiqcha sarfni kamaytirishga intiladi.

Narxlar oshishi ehtiyojmand qatlamga ogʻir tushmasligi kerak

Narxlar oshirilayotganda eng muhim masala ijtimoiy adolatdir. Yaʼni tarif islohoti aholining ehtiyojmand qatlamlariga ogʻir tushmasligi kerak. Shu sababli Oʻzbekistonda energiya xarajatlari boʻyicha kompensatsiya mexanizmi joriy qilingan.

Vazirlar Mahkamasining 2024 yil 16 apreldagi 204-son qarorida aholi uchun elektr energiyasi va tabiiy gaz isteʼmolining bazaviy meʼyorlari belgilangan. Unga koʻra, elektr energiyasi uchun bir oylik bazaviy meʼyor 200 kVt soat, tabiiy gaz uchun esa isitish mavsumida 500 kub metr, boshqa mavsumda 100 kub metr etib belgilangan.

Shuningdek, qarorda ehtiyojmand oilalarga kompensatsiya berish tartibi ham nazarda tutilgan. Kompensatsiya — tabiiy gaz va elektr energiyasi isteʼmoli uchun bazaviy meʼyor doirasidagi hamda bazaviy meʼyordan oshgan narxlar oʻrtasidagi farqni respublika byudjeti hisobidan qoplash uchun ajratiladigan mablagʻdir.

Mazkur tartibga koʻra, “Ijtimoiy reyestr”ga kiritilgan, shuningdek, reyestrga kiritilmagan boʻlsa-da, moddiy ahvoli boʻyicha “davlat taʼminotidagi oila” yoki “kambagʻal oila” mezonlariga mos keladigan oilalarga kompensatsiya berilishi mumkin. Bunda oiladagi jon boshiga daromad minimal isteʼmol xarajatlarining 1,5 barobaridan oshmasligi kerak.

Kompensatsiya miqdori ham aniq belgilangan: tabiiy gaz boʻyicha isitish mavsumida bazaviy meʼyordan 250 kub metrgacha, boshqa davrlarda 150 kub metrgacha ortiq foydalanilgan qism uchun, elektr energiyasi boʻyicha esa bazaviy meʼyordan ortiq 150 kVt soatgacha isteʼmol uchun farq qoplab beriladi.

Energiya narxlarining oshishi ogʻir, ammo zarur qarordir. Chunki bugun tariflarni iqtisodiy asoslangan darajaga olib chiqmaslik ertaga yanada katta muammolarni keltirib chiqarishi mumkin: elektr taʼminotidagi uzilishlar, gaz bosimining pasayishi, infratuzilmaning tezroq eskirishi va investitsiyalar kamayishi.