AQSh Federal zaxira tizimini qariyb 19 yil boshqargan Alan Grinspen vafot etdi
Bir paytlar dunyoning eng nufuzli markaziy bankiralaridan biri sifatida eʼtirof etilgan Alan Grinspen 100 yoshida hayotdan koʻz yumdi. U boshqargan davr AQSh iqtisodiyotining uzoq muddatli oʻsishi bilan birga, keyinchalik global moliyaviy inqirozga olib kelgan siyosatlar haqidagi bahslar bilan ham tarixda qoldi.
AQSh Federal zaxira tizimining sobiq raisi Alan Grinspen 22 iyun kuni 100 yoshida vafot etdi. Uning rafiqasi Andrea Mitchellning maʼlum qilishicha, iqtisodchi oʻz uyida Parkinson kasalligi asoratlari oqibatida hayotdan koʻz yumgan.
Grinspen 1987 yil avgustidan 2006 yil yanvarigacha AQSh Federal zaxira tizimiga rahbarlik qilgan. Qariyb 19 yil davom etgan faoliyati bilan u tashkilot tarixidagi eng uzoq ishlagan rahbarlardan biriga aylangan.
U dastlab Ronald Reygan tomonidan lavozimga tayinlangan, keyinchalik esa prezidentlar Jorj Bush, Bill Klinton va Jorj Bush tomonidan qayta tayinlangan. Shu tariqa Grinspen respublikachilar va demokratlar boshqaruvi davrida ham AQSh pul-kredit siyosatining markaziy figurasi boʻlib qolgan.
Iqtisodiy oʻsish davrining “maestro”si
Grinspen rahbarligi davrida AQSh iqtisodiyoti 1991 yil martdan 2001 yil martgacha uzluksiz oʻsdi. Oʻsha paytda bu mamlakat tarixidagi ikkinchi eng uzoq iqtisodiy oʻsish davri edi.
1990 yillarning oʻrtalarida mehnat unumdorligining oshishi inflyatsiyani cheklab turishini oldindan anglagani uning eng muvaffaqiyatli qarorlaridan biri sifatida baholangan. Inflyatsiya xavfi yuzasidan foiz stavkalarini keskin oshirish talablariga qaramay, Grinspen iqtisodiyotning yuqori surʼatlarda oʻsishiga imkon bergan.
Bu siyosat ish bilan bandlik va iqtisodiy faollikning oshishiga xizmat qilib, unga iqtisodiy «maestro» maqomini olib kelgan.
Grinspen 1987 yilgi «Qora dushanba» fond bozori inqirozidan atigi ikki oy oldin lavozimga kirishgan edi. Bozordagi keskin qulashdan soʻng moliya tizimiga likvidlik taqdim etish toʻgʻrisidagi tezkor qarori vahimani yumshatgan va keyinchalik bunday inqirozlarga qarshi kurashning namunaviy usullaridan biri sifatida koʻrilgan.
Uning rahbarligi davrida AQSh Federal zaxira tizimi 1990–1991 yillardagi retsessiya, Osiyo va Rossiyadagi moliyaviy inqirozlar, 2000 yildagi dotkom kompaniyalari aksiyalari qulashi hamda 2001 yil 11 sentabr teraktlaridan keyingi iqtisodiy beqarorlikka qarshi choralar koʻrgan.
Obroʻsi moliyaviy inqirozdan keyin pasaydi
Biroq Grinspen faoliyatiga berilgan baho 2007–2009 yillardagi global moliyaviy inqirozdan keyin keskin oʻzgardi.
Tanqidchilar uning uzoq vaqt davomida nisbatan past foiz stavkalarini saqlab turgani uy-joy narxlari pufagining shakllanishiga yordam berganini taʼkidlagan. Grinspen moliya bozorlarini yengil tartibga solish tarafdori boʻlgan va banklar oʻz manfaatlarini himoya qilish uchun haddan tashqari xavfli qarorlardan tiyiladi, deb hisoblagan.
Ammo uy-joy bozorining qulashi va bank tizimidagi muammolar bu qarashning xato ekanini koʻrsatdi.
2008 yilda AQSh Kongressidagi chiqishida Grinspen moliya institutlarining oʻz manfaatlari ularni halokatli tavakkallardan himoya qiladi, degan taxmini notoʻgʻri chiqqanidan «hayratda» qolganini tan olgan.
Shunga qaramay, iqtisodchilar uning merosiga bir tomonlama baho berish qiyinligini qayd etadi. Ayrim mutaxassislarga koʻra, Grinspen inqirozgacha haddan tashqari ulugʻlangan boʻlsa, keyinchalik barcha muammolar uchun asossiz ravishda yagona aybdorga aylantirilgan.
Musiqadan iqtisodiyotgacha
Alan Grinspen 1926 yil 6 martda Nyu-York shahrida tugʻilgan. Uning dastlabki qiziqishi iqtisodiyot emas, musiqa boʻlgan. U Juilliard maktabida klarnet chalishni oʻrgangan va bir muddat professional orkestrda saksofonchi sifatida faoliyat yuritgan.
Keyinchalik u Nyu-York universitetida iqtisodiyot boʻyicha tahsil olgan. AQSh Federal zaxira tizimiga rahbarlik qilishidan avval prezident Jerald Ford maʼmuriyatida Iqtisodiy maslahatchilar kengashiga raislik qilgan hamda xususiy iqtisodiy konsalting kompaniyasini boshqargan.
Grinspen murakkab va ehtiyotkor nutq uslubi bilan ham tanilgan. Uning bayonotlaridagi har bir ibora investorlar va iqtisodchilar tomonidan sinchkovlik bilan tahlil qilingan. U bu uslubni hazil bilan «Fed tili» deb atagan.
Alan Grinspen AQSh iqtisodiyotining oʻnlab yillik rivojlanishiga sezilarli taʼsir koʻrsatgan, bir vaqtning oʻzida ham yuksak eʼtirof, ham keskin tanqidlarga uchragan markaziy bankir sifatida tarixda qoladi.
